Το ταξίδι μου0
🧭 Άνοιγμα στο Google Maps ↗
Αναζήτηση σε όλη την ιστοσελίδα Χάρτης Όλες οι θέσεις Διαδρομές
Δωρεάν και χωρίς διαφημίσεις

Μονή Παναγίας Φανερωμένης στο φαράγγι των Αγίων Πάντων

Ο πιο πλήρης οδηγός για την Κρήτη: 221 θέσεις στο χάρτη, 23 διαδρομές και 49 άρθρα — με φωτογραφίες, βίντεο και την ιστορία πίσω από κάθε τόπο. Όλα ανοιχτά και δωρεάν: χωρίς εγγραφή, χωρίς επί πληρωμή ενότητες και χωρίς διαφήμιση, φανερή ή κρυφή. Μπορείτε να εγκαταστήσετε τον οδηγό στο κινητό σας σαν εφαρμογή.

  • Διαδρομές σε πραγματικούς δρόμους
  • Ο καιρός σε κάθε στάση
  • Αναζήτηση πλήρους κειμένου
  • “Κοντά μου” με γεωτοποθεσία
  • Δημιούργησε το δικό σου εκτυπώσιμο δρομολόγιο.
  • Δορυφορική εικόνα, ανάγλυφο, σκοτεινή λειτουργία
  • Λειτουργεί εκτός σύνδεσης
⌕
Η αναζήτηση καλύπτει 1,7 εκατομμύρια χαρακτήρες περιγραφών, όχι μόνο ονόματα
—θέσεις
4περιφέρειες
—διαδρομές
—με βίντεο
Αποτελέσματα αναζήτησης

—

Διαδραστικός χάρτης

Βρες τι υπάρχει κοντά σου.

Τα φίλτρα περιορίζουν ταυτόχρονα τον χάρτη και τη λίστα. Όταν απομακρύνετε την προβολή, τα σημεία ομαδοποιούνται.

Περιφέρεια
Κατηγορία
Αξιοθέατα

Προτεινόμενα μέρη

Περιφέρεια Κατηγορία
Διαδρομές

Έτοιμες ημερήσιες διαδρομές

Ατομικές θέσεις

Άρθρα για αξιοθέατα

Η μονή Φανερωμένης στο φαράγγι των Αγίων Πάντων

Κοντά στη Σητεία, μέσα στο ποικίλο τοπίο της ανατολικής Κρήτης, βρίσκεται το φαράγγι των Αγίων Πάντων — διαδρομή για ήρεμο περίπατο παρά για ορειβατικό άθλο. Αφετηρία είναι το χωριό Πλάτανος, στην ελαιοπαραγωγό περιοχή της Σκοπής· από εκεί το μονοπάτι οδηγεί προς βορρά, στη θάλασσα, μέσα από τη χειμαρρώδη κοίτη, και σχεδόν σε κάθε στροφή του ανοίγεται μια νέα σελίδα ιστορίας ή ευσεβούς παράδοσης. Η διαδρομή είναι μία από τις σηματοδοτημένες γεωδιαδρομές του Παγκόσμιου Γεωπάρκου UNESCO Σητείας και καταλήγει στη μικρή παραλία Αγίων Πάντων, όπου ο χείμαρρος, πριν χαθεί στο Κρητικό πέλαγος, σχηματίζει έναν μικρό υγρότοπο.

Η διαδρομή οδηγεί στη δεύτερη, κατά σειρά, μονή Φανερωμένης που συναντάμε στην ανατολική Κρήτη: βρίσκεται στη βόρεια ακτή του νησιού, περίπου οκτώ χιλιόμετρα δυτικά της Σητείας και ενάμισι χιλιόμετρο από τη θάλασσα, ανάμεσα στα ακρωτήρια Βαμβακιά και Τραχήλα. Όπως και στην πρώτη ομώνυμη μονή, η ίδρυσή της συνδέεται με θαυματουργική φανέρωση εικόνας της Θεοτόκου — αυτό δίνει στον τόπο ιδιαίτερη σημασία και φήμη στους πιστούς της περιοχής. Η λέξη «Φανερωμένη» σημαίνει «εκείνη που φανερώθηκε στους ανθρώπους».

Μονή Παναγίας Φανερωμένης στο φαράγγι των Αγίων Πάντων

Η μονή υψώνεται μέσα από την πυκνή βλάστηση του φαραγγιού — τόπος προσευχής, αλλά και προσεκτικός θεματοφύλακας της ορθόδοξης μνήμης της Κρήτης: στο καθολικό σώζονται εικόνες και τοιχογραφίες πάνω από πέντε αιώνων, με την παλαιότερη χαραγμένη χρονολογία να φτάνει στο 1455. Υπάγεται στη Μητρόπολη Ιεραπύτνης και Σητείας και συντηρείται από την ενορία της Σκοπής· μοναχοί δεν υπάρχουν σήμερα. Το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου τα κτίσματα παραμένουν σιωπηλά και ζωντανεύουν μόνο στις μεγάλες γιορτές, ενώ ασφαλτόδρομος φέρνει τον επισκέπτη ως την πόρτα της μονής, χωρίς να χρειάζεται να διασχίσει κανείς το φαράγγι με τα πόδια.

Τον Ιανουάριο του 1829, στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας, η μονή καταστράφηκε και έμεινε έρημη για μισόν αιώνα. Η αναγέννησή της στάθηκε σημάδι της επίμονης, ακλόνητης πίστης των Κρητικών, που δεν δέχονταν να χάσουν τα ιερά τους. Σήμερα κάθε ορθόδοξος, αλλά και κάθε επισκέπτης ευαίσθητος σε τέτοιους τόπους, νιώθει εδώ ζωντανή τη σύνδεση με το παρελθόν και εκείνη τη μοναδική γαλήνη που μοιάζει να ανήκει μόνο στα παλιά προσκυνήματα.

Η ιστορία της μονής

Μονή Παναγίας Φανερωμένης στο φαράγγι των Αγίων Πάντων

Για την παλαιότητα του τόπου μιλούν οι επιγραφές στη νοτιοδυτική πλευρά του καθολικού: χαράγματα των ιερομονάχων και αδελφών Γαβριήλ και Μελετίου Παντόγαλου, καθώς και ονόματα της επιφανούς οικογένειας Κορνάρου. Η ακριβής χρονολογία ίδρυσης χάνεται στον χρόνο — κάποτε αναφέρεται ο 13ος αιώνας. Κατά τον ιστορικό Ν. Ι. Παπαδάκη, η μονή υπήρχε σίγουρα πριν το 1455, έπαψε να λειτουργεί μετά το 1536, και πιθανότατα καταστράφηκε στην επιδρομή του Μπαρμπαρόσα (1537/38) («Η Εκκλησία της Κρήτης», σ. 112) — η ακτή της Σητείας ήταν τότε συχνός στόχος πειρατικών επιδρομών, και η ίδια η Σητεία λεηλατήθηκε από τον Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα το 1538. Οι χρονολογίες που διαβάζονται στους τοίχους του ναού καλύπτουν το διάστημα 1455–1598 (1455, 1469, 1471, 1483, 1486, 1487, 1499, 1505, 1514, 1529, 1532, 1580, 1598), ώστε να είναι βέβαιο πως ο ναός υπήρχε ήδη στα μέσα του 15ου αιώνα, ενώ το σύνολο του συγκροτήματος απέκτησε τη σημερινή του μορφή το αργότερο ως το 1624.

Καρδιά του συγκροτήματος είναι ο δίκλιτος ναός, αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου και στον Άγιο Γεώργιο. Γύρω από το καθολικό απλώνονται νεότερα κτίσματα που χρησιμεύουν ως κελιά για τους «δεκαπεντιστές», τους προσκυνητές που έρχονται ως τις 15 Αυγούστου. Μέσα στον ναό υπάρχει μικρό σπήλαιο όπου, κατά την παράδοση, βρέθηκε η εικόνα που έδωσε την αφορμή για την ανέγερσή του· άλλα σπήλαια του φαραγγιού, που από παλιά θεωρούνταν τόπος μόνωσης και προσευχής ασκητών, θεωρείται ότι φιλοξένησαν ερημίτη ακόμη πριν χτιστεί η μονή — ιδίως το σπήλαιο δυτικά του ναού.

Η κατασκευή του ναού απαίτησε μεγάλη επινοητικότητα: ο χώρος ήταν περιορισμένος, οι κανόνες της ορθόδοξης εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής αυστηροί, και το σεβαστό σπήλαιο της Φανερωμένης έπρεπε να παραμείνει μέσα στον ναό. Γι' αυτό εγκαταλείφθηκε ο συνήθης προσανατολισμός προς την ανατολή και το κτίριο χτίστηκε με άξονα βορρά–νότου· το ιερό βήμα εντάχθηκε σε χαμηλό σπήλαιο με αδρά λαξευμένο βράχο. Η εκκλησία έχει δύο θύρες, γιατί έχει δύο Αγίες Τράπεζες, τοποθετημένες συμμετρικά σε κόγχες μέσα στον βράχο. Σώζονται έξι πολύ παλιά κελιά μεσαιωνικού τύπου, με σιδερόφρακτες πόρτες και μικρά σιδερένια παράθυρα, καθώς και χώρος που κάποτε χρησίμευε ως κοινός κοιτώνας.

Εκτός από τα μοναστικά κελιά υπάρχουν και αρκετά ιδιωτικά, που έχτισαν με έξοδα της ενορίας κάτοικοι — κυρίως από τη Σκοπή — για να φιλοξενούν προσκυνητές, ιδίως τον Αύγουστο. Από όλα τα χωριά της περιφέρειας της Σητείας, κυρίως από τη Σκοπή, το Πισκοκέφαλο, την Αχλαδιά, το Χαμέζι, τα Έξω Μουλιανά, τη Μυρσίνη και τα Μέσα Μουλιανά, καθώς και από την ίδια τη Σητεία, έρχονται δεκαπεντιστές να ζητήσουν τη χάρη της Παναγίας, και στην εορτή της Κοίμησης συρρέουν μεγάλα πλήθη. Η θαυματουργή εικόνα φυλάσσεται τον υπόλοιπο χρόνο στον ναό του Αγίου Γεωργίου στη Σκοπή· παραμονή της γιορτής μεταφέρεται στη μονή με λιτανεία, με λάβαρα και ψαλμωδία, και μετά την εορτή επιστρέφει. Η εσωτερική αυλή είναι ευρύχωρη, με πέτρινα παγκάκια όπου ξεκουράζονται οι προσκυνητές, ενώ πάνω από το ιερό διακρίνεται ακόμη το σχήμα του σπηλαίου.

Το «Μεγάλο Κελί», με το ευρύ μεσαιωνικό τόξο του, είναι απομεινάρι παλιού βοηθητικού κτιρίου όπου πατούσαν τις μοναστηριακές ελιές· η «Θόλος» είναι κελί του πάνω διαδρόμου με θολωτή πέτρινη στέγη· το «Φουρνόσπιτο», στην αρχή του πάνω διαδρόμου, έχει μεγάλο φούρνο όπου ψήνονταν ψωμιά για τη μονή και τα μετόχια της. Πέρα από τον φούρνο, πολλοί παλαιότεροι θυμούνται και ελαιοτριβείο μέσα στο συγκρότημα, που χρησιμοποιούσαν οι μισθωτές και οι διαχειριστές της μοναστηριακής γης· κάποια βοηθητικά κτίσματα χτίστηκαν μόλις τον 18ο αιώνα.

Μονή Παναγίας Φανερωμένης στο φαράγγι των Αγίων Πάντων

Ο ναός, η ζωγραφική και οι επιγραφές του καθολικού αξίζουν προσεκτική ματιά, τόσο για τη διατήρηση όσο και για την καλλιτεχνική τους αξία. Καλύτερα σωζόμενη είναι η πύλη της νότιας πλευράς: το λεπτοδουλεμένο πλαίσιό της, από μαλακό πωρόλιθο με ελικοειδές περίγραμμα, στηρίζεται σε αναστραμμένα κιονόκρανα με φυτικό διάκοσμο· από πάνω υψώνεται κεκλιμένο υπέρθυρο με οξυκόρυφο ραβδωτό ανάγλυφο τόξο, με κουκουνάρι στην κορυφή και φυτικό μοτίβο στη βάση. Στο πλαίσιο της θύρας είναι χαραγμένη χρονολογία 1469 — μία από τις παλαιότερες όλου του κτιρίου.

Πάνω από το υπέρθυρο βρίσκεται εντοιχισμένη επιγραφή, στην οποία οφείλουμε το μεγαλύτερο μέρος όσων γνωρίζουμε για την ιστορία της μονής: αναφέρει ότι ανακαινιστής το 1624, μετά την καταστροφή της επιδρομής του Μπαρμπαρόσα το 1538, ήταν ο Γεννάδιος, ενώ πρώτος κτήτορας αναφέρεται ο Ιωαννίκιος. Τα έργα έγιναν στα τελευταία χρόνια της Ενετοκρατίας στην Κρήτη — ο Χάνδακας θα παραδοθεί στους Οθωμανούς μόλις το 1669, έπειτα από μακρά πολιορκία — σε μια εποχή ακμής του μοναχισμού σε όλο το νησί.

Μονή Παναγίας Φανερωμένης στο φαράγγι των Αγίων Πάντων

Η ελληνική επιγραφή, κατά την απόδοση του Στυλιανού Αλεξίου, λέει περίπου: «Ποιος, από ευλάβεια προς τη Μαρία, ύψωσε αυτά τα έργα με ποικίλο διάκοσμο και λαμπρότητα; Στο όρος που απλώνει ευωδιαστό άλσος χτίστηκε νέο και ωραίο ιερό. Ο ακούραστος Γεννάδιος, σε προχωρημένη ηλικία, αληθινά μεγαλόψυχος, πράος και ευγενής άνδρας εξήντα χρονών. Ο Ιωαννίκιος ήταν κτήτορας πριν από αυτόν, κι εκείνος βελτίωσε πολύ τα μεγάλα έργα του. Βοηθοί του ο Νικόδημος και ο Ιωαννίκιος, που τους καθοδηγεί με δύναμη και τέχνη. Αλίμονο, φτωχή μονή, πότε και από πού θα ξαναβρείς στους κόλπους σου τόσο λαμπρό αστέρι; Στο σωτήριο έτος 1624, τον μήνα Ιούνιο, στις 10».

Μονή Παναγίας Φανερωμένης στο φαράγγι των Αγίων Πάντων

Η επιγραφή αποτελείται από έξι ελεγειακά δίστιχα σε αρχαΐζουσα γλώσσα, όχι πάντως απαλλαγμένη από σφάλματα. Κατονομάζει τον ηγούμενο Γεννάδιο και τον σεβάσμιο Ιωαννίκιο, καθώς και τους μοναχούς που τον βοήθησαν, τον Ιωαννίκιο και τον Νικόδημο. Κατά τον Αλεξίου, ο αρχικός κτήτορας Ιωαννίκιος είναι το ίδιο πρόσωπο με αυτό της επιγραφής — κάτι που υπογραμμίζει τον ρόλο του στην ιστορία της μονής· και η τοπική παράδοση ίδρυσης δίνει το όνομα Ιωαννίκιος στον πρώτο μοναχό που εγκαταστάθηκε στο σπήλαιο.

Το κλίτος όπου βρίσκεται η επιγραφή χωρίζεται από το ιερό βήμα με τοίχο ανοιγμένο σε δύο τόξα. Η τοιχογραφία, που κάποτε κάλυπτε όλη την επιφάνεια από το πάτωμα ως τους θόλους, διακρίνεται σήμερα μόνο από ίχνη χρώματος, ενώ στον βόρειο τοίχο φαίνεται και δεύτερο στρώμα ζωγραφικής πάνω στο πρώτο. Με χρηματοδότηση της ενορίας της Σκοπής, συντηρητές της 13ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων καθάρισαν και στερέωσαν τους τοίχους· οι τοιχογραφίες είναι δυσανάγνωστες λόγω αιθάλης, φθοράς του χρωστικού στρώματος και νεότερων επιχρισμάτων — το μαύρισμα αποδίδεται συνήθως σε πυρκαγιά που έβαλαν οι Τούρκοι.

Ανάμεσα στις σκηνές που έχουν αποκαλυφθεί: η τιμωρία των αμαρτωλών στο κάτω μέρος του νότιου τοίχου (γυμνές μορφές ανάμεσα σε φλόγες και φίδια), η ενθρονισμένη Παναγία στον Παράδεισο και ο απόστολος Πέτρος με τα κλειδιά στον δυτικό τοίχο, ολόσωμοι άγιοι στους πλάγιους τοίχους — αναγνωρίστηκαν ο Άγιος Αντώνιος και ο Άγιος Προκόπιος — και μετάλλια αγίων και προφητών στις γωνίες των τόξων. Στον νότιο τοίχο του θόλου, κεφαλαιογράμματη επιγραφή αναφέρεται στον «άρρητο Λόγο του Πατρός». Στους εσωτερικούς τοίχους σώζονται πολλά χαράγματα και χρονολογίες, μαρτυρία της μακραίωνης ιστορίας και φήμης της μονής: στον νότιο και τον δυτικό τοίχο αναγράφονται ονόματα επιφανών επισκεπτών, ανάμεσά τους μέλη της μεγάλης οικογένειας Κορνάρου — ο Νικόλαος Κορνάρος, που αυτοαποκαλείται άρχοντας της Αχλαδιάς, ο Ανδρέας με χρονολογία 1490 και ο Μάρκος, που υπέγραψε στις 23 Φεβρουαρίου 1532 — καθώς και επισκέπτες που γράφουν με λατινικά γράμματα, όπως ο Petros Buffo (1461), ο Nikola Michele (1471) και ο Georgius Colona (21 Απριλίου 1499): ο τοίχος διαβάζεται σαν ένα παλιό βιβλίο επισκεπτών της ενετικής Σητείας.

Μονή Παναγίας Φανερωμένης στο φαράγγι των Αγίων Πάντων

Στα χρόνια της τουρκοκρατίας η μονή, σύμφωνα με τον Εμμανουήλ Αγγελάκη που ζούσε τότε στην Κρήτη, συνέχισε να λειτουργεί ως το 1829 με «τουλάχιστον τον ελάχιστο αριθμό» μοναχών («Σητεία», σ. 221). Γραπτές μαρτυρίες για κάθε χρόνο αυτής της μακράς περιόδου δεν σώζονται, αλλά η κατάσταση της περιουσίας της μονής στις αρχές του 20ού αιώνα δείχνει πως δεν έμεινε ποτέ εντελώς αφρόντιστη.

Το 1829, στη διάρκεια κρητικής εξέγερσης κατά των Οθωμανών, η μονή καταστράφηκε: οι Οθωμανοί, αποχωρώντας από τη Σητεία, τη λεηλάτησαν και κατέστρεψαν ό,τι βρήκαν, ξύνοντας μάλιστα τα μάτια των εικόνων σε ένδειξη «τρομερού φανατισμού» (Αγγελάκης, σ. 221). Τα κτίσματα παρέμειναν έρημα για πολύ καιρό.

Ύστερα από πενήντα χρόνια εγκατάλειψης, η μονή επισκευάστηκε το 1879 — χρονολογία χαραγμένη στο υπέρθυρο ενός κελιού. Ο Ν. Ψιλάκης σημειώνει στον δεύτερο τόμο των «Μονών και Ερημητηρίων της Κρήτης» πως η Φανερωμένη δεν τράβηξε ιδιαίτερα το ενδιαφέρον των μοναχών του 19ου αιώνα που προσπαθούσαν να αναβιώσουν παλιές μονές. Μετά το 1870 η μονή πέρασε στη Μονή Τοπλού, οι μοναχοί της οποίας επισκεύασαν ό,τι μπόρεσαν — κυρίως κελιά και κοινόχρηστους χώρους, το ελαιοτριβείο και τον περίβολο. Τα χρόνια 1870–1900 στάθηκαν σύντομο αλλά σημαντικό κεφάλαιο στην ιστορία της μονής, με τους μοναχούς της Παναγίας Ακρωτηριανής να φροντίζουν τα κτίσματά της· στους ανακαινιστές αυτής της περιόδου, που ήρθαν από το Τοπλού, συγκαταλέγονται και τα αδέλφια Παντόγαλου, των οποίων τα ονόματα είναι χαραγμένα στον νότιο τοίχο του ναού.

Μονή Παναγίας Φανερωμένης στο φαράγγι των Αγίων Πάντων

Από το 1900 τη διαχείριση της μονής ανέλαβε ως οικονόμος ο ιερομόναχος Γρηγόριος Παπαδάκης, μαζί με τον μοναχό Γεράσιμο και τη μοναχή Σαλώμη. Μετά από προσκύνημα στη Μέση Ανατολή, ο Γρηγόριος επέστρεψε στη δική του μονή για να κάνει μετάνοια και αρνήθηκε να ξανάρθει στη Φανερωμένη· τα κτίσματα παρήκμασαν εκ νέου και η ερημική εκκλησία έπαψε για καιρό να τελεί λειτουργίες.

Σύμφωνα με αρχειακά έγγραφα της Επισκοπής Λασιθίου, μετά το 1900 η μονή, που είχε πια ελάχιστη περιουσία, εκμισθωνόταν σε ιδιώτες. Το 1900, βάσει του Καταστατικού Χάρτη της Κρητικής Εκκλησίας (νόμος 276), η Φανερωμένη καταργήθηκε λόγω έλλειψης μοναχών και προσαρτήθηκε στη σταυροπηγιακή Μονή Παναγίας Ακρωτηριανής και Αγίου Ιωάννη Θεολόγου στο Τοπλού. Αργότερα οι κάτοικοι κατάφεραν να περάσει ο ναός και τα κτίσματα στην ενορία, γεγονός που προκάλεσε μακρά δικαστική διαμάχη ανάμεσα στη Σητεία, το Πισκοκέφαλο και τη Σκοπή για την κυριότητά τους. Τελικά το πρωτοδικείο Λασιθίου την απέδωσε στην κοινότητα της Σκοπής, αλλά η περιουσία της είχε ήδη απαλλοτριωθεί, έτσι στη μονή απομένουν μόνο τα κελιά, λίγοι κήποι και οι προσφορές ευσεβών προσκυνητών, από τα οποία και ζει ώς σήμερα.

Όταν το 1937 η ενορία της Σκοπής έμεινε χωρίς εφημέριο, την ανέλαβε ιερέας από το Χαμέζι. Το ενοριακό συμβούλιο — Ρούσσος Φραγκούλης, Αγαπητός Κοτσιφάκης και Κωνσταντίνος Βασιλάκης — έχτισε και ανακαίνισε κελιά και κατασκεύασε την πρώτη δεξαμενή βρόχινου νερού, που επεκτάθηκε μετά τη δεκαετία του 1950. Η εσωτερική αυλή διαμορφώθηκε ήδη το 1917, με ακακίες και άλλα δέντρα που δίνουν ακόμη δροσερή σκιά στους προσκυνητές· τα τελευταία χρόνια η Μητρόπολη και η ενορία αποκαθιστούν την εξωτερική όψη του ναού και καθαρίζουν σταδιακά την αυλή από ανοίκειες νεότερες προσθήκες.

Η πλήρης διαδρομή του φαραγγιού, πέρα-δώθε, είναι περίπου 19 χιλιόμετρα και διαρκεί γύρω στις έξι ώρες· η σηματοδοτημένη γεωδιαδρομή στη στενωπό μόνο χρειάζεται περίπου δύο ώρες και είκοσι λεπτά. Η πορεία ακολουθεί την κοίτη του χειμάρρου και χωματόδρομους, και τον βροχερό χειμώνα ο Σκαφιδαράς γεμίζει νερό· τον χειμώνα και την άνοιξη ανθίζουν ανεμώνες, βιολέτες και παπαρούνες, το καλοκαίρι υπάρχουν μεγάλα τμήματα χωρίς καθόλου σκιά, αν και τα πλατάνια στο ρέμα προσφέρουν ευπρόσδεκτη σκιά. Η επίσκεψη γύρω στις 15 Αυγούστου έχει ξεχωριστή ατμόσφαιρα, αλλά τότε η μονή είναι πολύ πολυσύχναστη, κι αυτό καλό είναι να το έχει κανείς υπόψη.

Θαύματα και παραδόσεις της μονής

Μονή Παναγίας Φανερωμένης στο φαράγγι των Αγίων Πάντων Μονή Παναγίας Φανερωμένης στο φαράγγι των Αγίων Πάντων